आगा खान पॅलेस: स्वातंत्र्यलढ्यातील ऐतिहासिक वास्तू
पुण्यातील येरवडा भागात स्थित असलेला 'आगा खान पॅलेस' ही एक भव्य आणि ऐतिहासिक वास्तू आहे. १८९२ मध्ये सुलतान मोहम्मद शाह आगा खान (तिसरे) यांनी ही इमारत बांधली. ही वास्तू जितकी सुंदर आहे, तितकाच तिचा इतिहास भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी खोलवर जोडलेला आहे.
वास्तूची निर्मिती आणि उद्देश
या राजवाड्याची निर्मिती एका उदात्त हेतूने करण्यात आली होती. १८९० च्या दशकात पुण्यात मोठा दुष्काळ पडला होता. त्या काळात स्थानिक लोकांना रोजगार मिळावा या उद्देशाने आगा खान यांनी या भव्य राजवाड्याचे बांधकाम सुरू केले. यात सुमारे १००० मजूर काम करत होते.
'भारत छोडो' आंदोलन आणि बंदिवास
या वास्तूचे ऐतिहासिक महत्त्व १९४२ च्या 'छोडो भारत' आंदोलनामुळे वाढले. ब्रिटीश सरकारने महात्मा गांधी, त्यांच्या पत्नी कस्तुरबा गांधी आणि गांधीजींचे सचिव महादेवभाई देसाई यांना याच ठिकाणी नजरकैदेत ठेवले होते.
- ९ ऑगस्ट १९४२ ते ६ मे १९४४ या काळात गांधीजींचे येथे वास्तव्य होते.
- याच काळात कस्तुरबा गांधी आणि महादेवभाई देसाई यांचे निधन झाले. त्यांच्या समाध्या आजही या पॅलेसच्या आवारात आहेत.
वास्तुकलेचा नमुना
आगा खान पॅलेस हा इटालियन कमानी आणि विस्तीर्ण बागांसाठी प्रसिद्ध आहे.
- हा राजवाडा १९ एकर परिसरात पसरलेला आहे.
- यात भव्य सज्जे (Corridors) आणि ५ मुख्य हॉल आहेत.
- वास्तूची रचना आणि त्याभोवतीची हिरवळ मनाला शांतता देणारी आहे.
गांधी स्मारक आणि संग्रहालय
१९६९ मध्ये आगा खान (चौथे) यांनी हा राजवाडा भारतीय जनतेला आणि गांधी स्मारकाला समर्पित केला. आज येथे एक मोठे संग्रहालय आहे, जिथे:
- गांधीजींच्या वापराच्या वस्तू (चष्मा, चपला, चरखा इ.) जतन केल्या आहेत.
- स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्त्वाच्या प्रसंगांची चित्रे आणि छायाचित्रे पाहायला मिळतात.
- कस्तुरबा गांधी आणि महादेवभाई देसाई यांच्या अस्थी येथे विसावलेल्या आहेत.
राष्ट्रीय महत्त्व
२००३ मध्ये भारतीय पुरातत्व विभागाने (ASI) या वास्तूला 'राष्ट्रीय महत्त्वाचे स्मारक' म्हणून घोषित केले. दरवर्षी गांधी जयंती (२ ऑक्टोबर) आणि पुण्यतिथीच्या दिवशी येथे हजारो नागरिक आदरांजली वाहण्यासाठी येतात.
माहिती टीप: आगा खान पॅलेस ही वास्तू अहिंसा आणि त्यागाचे प्रतीक मानली जाते. पुण्याच्या गजबजाटातही या वास्तूच्या परिसरात एक विलक्षण शांतता अनुभवता येते.
