पुण्यातील गणेशोत्सव: सामाजिक आणि सांस्कृतिक वारसा
पुणे आणि गणेशोत्सव हे समीकरण जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध आहे. घराघरांत साजरा होणाऱ्या या उत्सवाला लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी १८९३ मध्ये सार्वजनिक स्वरूप दिले. लोकजागृती आणि स्वातंत्र्यलढ्यासाठी लोकांना एकत्र आणणे, हा त्यामागचा मुख्य उद्देश होता.
पुण्याचे पाच 'मानाचे गणपती'
पुण्याच्या गणेशोत्सवात 'मानाचे पाच गणपती' यांना अत्यंत आदराचे स्थान आहे. विसर्जन मिरवणुकीतही याच क्रमाने हे गणपती मार्गस्थ होतात:
१. कसबा गणपती (मानाचा पहिला): हे पुण्याचे ग्रामदैवत आहे. जिजाऊ माँसाहेबांनी या मूर्तीची स्थापना केली होती. २. तांबडी जोगेश्वरी (मानाचा दुसरा): हे पुण्याचे ग्रामदेवीचे ठिकाण आहे. येथील मूर्ती दरवर्षी विसर्जित केली जाते आणि नवी बसवली जाते. ३. गुरुजी तालीम (मानाचा तिसरा): ही पेठ एकेकाळी तालमींसाठी प्रसिद्ध होती. हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक म्हणून हा गणपती ओळखला जातो. ४. तुळशीबाग गणपती (मानाचा चौथा): या गणपतीची मूर्ती भव्य असून ती फायबरची बनवलेली असते. ५. केसरीवाडा गणपती (मानाचा पाचवा): लोकमान्य टिळकांनी स्वतः या गणपतीची सुरुवात केली होती.
श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती
मानाचे गणपती नसूनही, श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती हे पुण्याच्या उत्सवातील मुख्य आकर्षण असते. येथील भव्य देखावे, रोषणाई आणि सोन्याच्या दागिन्यांनी मढलेली मूर्ती पाहण्यासाठी जगभरातून भाविक पुण्यात येतात.
विसर्जन मिरवणूक: पुण्याची शान
अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी पुण्यात निघणारी विसर्जन मिरवणूक ही डोळ्यांचे पारणे फेडणारी असते.
- ढोल-ताशा पथके: पुण्याच्या मिरवणुकीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे पारंपरिक ढोल-ताशा पथके. हजारो तरुण-तरुणी शिस्तीत आणि जोशात वाद्ये वाजवून बाप्पाला निरोप देतात.
- रांगोळी आणि देखावे: मिरवणुकीच्या मार्गावर काढल्या जाणाऱ्या भव्य रांगोळ्या आणि विविध मंडळांचे हलते देखावे हे सामाजिक विषयांवर भाष्य करतात.
उत्सवाचे सामाजिक महत्त्व
लोकमान्यांनी सुरू केलेला हा उत्सव आजही सामाजिक प्रबोधनाचे काम करतो. अनेक मंडळे रक्तदान शिबिरे, शिक्षण निधी गोळा करणे आणि पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाचा प्रसार यांसारखे उपक्रम राबवतात.
पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव (Eco-Friendly Celebrations)
गेल्या काही वर्षांत पुण्यात शाडूच्या मातीच्या मूर्ती आणि घरच्या घरी विसर्जन करण्याची प्रथा लोकप्रिय होत आहे. मुळा-मुठा नद्यांचे प्रदूषण रोखण्यासाठी पुणे महानगरपालिकेने ठिकठिकाणी कृत्रिम टाक्यांची सोय केली आहे.
विशेष माहिती: पुण्याच्या विसर्जन मिरवणुकीत मानाचा पहिला गणपती (कसबा गणपती) मार्गस्थ झाल्याशिवाय इतर कोणताही गणपती मुख्य रस्त्यावरून पुढे जात नाही, ही परंपरा आजही पाळली जाते.
