सवाई गंधर्व भीमसेन महोत्सव
पुणे शहराला 'विद्येचे माहेरघर' म्हणण्यासोबतच 'कलेचे माहेरघर' म्हटले जाते, याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे 'सवाई गंधर्व भीमसेन महोत्सव'. दरवर्षी हिवाळ्यात आयोजित केला जाणारा हा सोहळा जगातील सर्वात मोठा आणि प्रतिष्ठेचा भारतीय शास्त्रीय संगीत महोत्सव मानला जातो.
महोत्सवाचा इतिहास आणि पार्श्वभूमी
- सुरुवात: या महोत्सवाची सुरुवात भारतरत्न पंडित भीमसेन जोशी यांनी १९५३ मध्ये केली.
- उद्देश: आपले गुरु 'सवाई गंधर्व' (रामचंद्र कुंदगोळकर) यांच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी त्यांनी हा उपक्रम सुरू केला.
- आयोजक: हा महोत्सव 'आर्य संगीत प्रसारक मंडळा'तर्फे आयोजित केला जातो.
महोत्सवाचे स्वरूप
सुरुवातीला हा महोत्सव एका लहान जागेत आणि केवळ एका रात्रीपुरता मर्यादित होता. मात्र, आज तो ५ दिवसांच्या भव्य स्वरूपात मुकुंदनगर येथील 'रमणबाग' मैदानावर आयोजित केला जातो. पहाटेपासून रात्रीपर्यंत चालणाऱ्या या मैफिलींमध्ये जगप्रसिद्ध दिग्गज कलाकार आपली कला सादर करतात.
दिग्गज कलाकारांची हजेरी
या महोत्सवाच्या मंचावर गाणे किंवा वादन करणे हे कोणत्याही कलाकारासाठी भाग्याचे लक्षण मानले जाते. आतापर्यंत येथे:
- पंडित भीमसेन जोशी
- गंगूबाई हंगल
- पंडित हरिप्रसाद चौरसिया (बासरी)
- उस्ताद झाकीर हुसेन (तबला)
- पंडित शिवकुमार शर्मा (संतूर)
- किशोरी आमोणकर यांसारख्या अनेक दिग्गजांनी आपली कला सादर केली आहे.
पुणेकर श्रोते: महोत्सवाचा खरा प्राण
सवाई गंधर्व महोत्सवाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील शिस्तप्रिय आणि दर्दी श्रोते.
- कडाक्याच्या थंडीतही हजारो पुणेकर पहाटेपासून रांगा लावून बसतात.
- गाण्यातील बारकावे समजून घेऊन 'दाद' देणारा असा श्रोता वर्ग केवळ पुण्यातच पाहायला मिळतो.
- 'मैफल' कशी असावी आणि ती कशी ऐकावी, याचा वस्तुपाठ म्हणजे हा महोत्सव होय.
संगीत क्षेत्रातील महत्त्व
हा केवळ एक कार्यक्रम नसून नवीन कलाकारांसाठी एक मोठी संधी असते. येथे पदार्पण करणाऱ्या युवा कलाकाराला थेट राष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळते. संगीतासोबतच येथे दुर्मिळ फोटोंचे प्रदर्शन आणि माहितीपटांचे स्क्रीनिंग देखील केले जाते.
एक खास आठवण: पंडित भीमसेन जोशी यांच्या निधनानंतर, या महोत्सवाचे नाव बदलून 'सवाई गंधर्व भीमसेन महोत्सव' असे करण्यात आले. आजही महोत्सवाची सांगता पंडितजींच्या 'भैरवी'ने (मिले सुर मेरा तुम्हारा) किंवा त्यांच्या रेकॉर्डेड आवाजाने होते.
