पुण्यातील पेठांचा इतिहास: शहराच्या विकासाचे टप्पे

पुणे शहराचा विस्तार हा प्रामुख्याने तिथल्या पेठांच्या माध्यमातून झाला आहे. शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते पेशव्यांच्या कालखंडापर्यंत, गरजेनुसार आणि व्यापाराच्या सोयीनुसार या पेठा वसवल्या गेल्या. पुण्यात एकूण १७ मुख्य पेठा मानल्या जातात.

सर्वात जुनी पेठ: कसबा पेठ

कसबा पेठ ही पुण्याची 'ग्रामदेवता' मानली जाते. हा पुण्याचा सर्वात जुना भाग आहे. शिवाजी महाराजांचे बालपण येथेच लाल महालात गेले. जिजाऊ माँसाहेबांनी पुण्याचे पुनर्वसन करताना याच पेठेला प्राधान्य दिले होते.

पेशवेकालीन वैभव आणि पेठांची नावे

पेशव्यांनी आपल्या राज्यकारभाराच्या काळात वारांच्या नावावरून अनेक पेठा वसवल्या:

• शनिवार पेठ: येथे शनिवारवाडा स्थित आहे. ही पेठ पेशव्यांच्या राजकीय सत्तेचे मुख्य केंद्र होती.
• रविवार पेठ: ही पेठ व्यापारासाठी प्रसिद्ध होती. आजही येथे मोठ्या प्रमाणात घाऊक व्यापार चालतो.
• सोमवार पेठ: या पेठेला पूर्वी 'शहापुरा' म्हटले जाई. येथे ऐतिहासिक नागेश्वर मंदिर आहे.
• मंगळवार पेठ: ही पुण्यातली पहिली मुस्लीम वस्ती मानली जाते, जिथे शाईस्ताखानाचा तळ होता.
• बुधवार पेठ: ही पेठ व्यापारासाठी आणि पुस्तकांसाठी प्रसिद्ध आहे. प्रसिद्ध 'दगडूशेठ हलवाई गणपती' याच भागात आहे.
• शुक्रवार पेठ: ही पुण्यातील आकाराने सर्वात मोठी पेठ आहे.
• गुरुवार पेठ: या पेठेचे जुने नाव 'वेताळ पेठ' असे होते.

विशिष्ट हेतूने वसवलेल्या पेठा

काही पेठांची नावे विशिष्ट व्यक्तींच्या किंवा कारणांच्या नावावरून पडली:

• नारायण पेठ: सवाई माधवराव पेशव्यांनी त्यांचे वडील नारायणराव पेशवे यांच्या स्मरणार्थ ही पेठ वसवली. आज ही पेठ मुद्रण (Printing) व्यवसायासाठी ओळखली जाते.
• सदाशिव पेठ: पेशव्यांचे थोरले सेनापती सदाशिवरावभाऊ यांच्या नावावरून ही पेठ वसवली गेली. ही पेठ आजही 'पुणेरी संस्कृती'चे केंद्र मानली जाते.
• गणेश पेठ: जीवाजीपंत खाजगीवाले यांनी १७५५ मध्ये ही पेठ वसवली.
• भवानी पेठ: ही पेठ प्रामुख्याने लाकूड आणि धान्याच्या व्यापारासाठी प्रसिद्ध झाली.

ब्रिटीश काळ आणि नव्या पेठा

ब्रिटीश काळात पुण्याचा विस्तार पूर्वेकडे झाला, त्यातून खालील पेठा उदयाला आल्या:

• नवी पेठ: १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात ही पेठ वसवली गेली.
• नाना पेठ: नाना फडणवीस यांच्या नावावरून ही पेठ वसवली गेली.
• रास्ता पेठ: आनंदराव लक्ष्मण रस्ते यांनी ही पेठ अत्यंत नियोजित पद्धतीने वसवली.

पेठांची आजची स्थिती

आज पुणे शहराचा विस्तार हिंजवडी आणि मगरपट्ट्यापर्यंत झाला असला, तरी पुण्याचे खरे 'हृदय' आजही या पेठांमध्येच धडकते. जुने वाडे, अरुंद गल्ल्या, मंदिरे आणि पारंपरिक बाजारपेठांमुळे या पेठांनी आपला ऐतिहासिक वारसा आजही जतन केला आहे.

---

माहितीचा ठेवा: पुण्याच्या १७ पेठांची नावे लक्षात ठेवणे म्हणजे पुण्याच्या इतिहासाचा प्रवास समजून घेण्यासारखे आहे.