अनिल अवचट

डॉ. अनिल अवचट (२६ ऑगस्ट १९४४ - २७ जानेवारी २०२२) हे एक प्रख्यात मराठी लेखक, पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि चित्रकार होते. महाराष्ट्रातील सामाजिक प्रश्नांवर त्यांनी आपल्या लेखणीतून सातत्याने प्रकाश टाकला. 'मुक्तांगण' या व्यसनमुक्ती केंद्राचे ते संस्थापक-संचालक होते. साहित्यातील त्यांच्या 'रिपोर्टाज' (वृत्तांकन) शैलीसाठी आणि पारदर्शक लेखनासाठी ते विशेष ओळखले जातात.

१. वैयक्तिक जीवन अनिल अवचट यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील ओतूर येथे झाला. त्यांनी पुणे येथील बी.जे. मेडिकल कॉलेज मधून एम.बी.बी.एस. (M.B.B.S.) ही पदवी संपादन केली. व्यवसायाने डॉक्टर असूनही, त्यांचे मन सामाजिक चळवळींमध्ये आणि साहित्यात अधिक रमले. त्यांच्या पत्नी डॉ. सुनंदा अवचट यांनी त्यांच्या सामाजिक आणि साहित्यिक प्रवासात मोलाची साथ दिली.

२. मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र डॉ. अनिल अवचट यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे योगदान म्हणजे 'मुक्तांगण'. १९८६ मध्ये त्यांनी पत्नी डॉ. सुनंदा अवचट यांच्या सहकार्याने पुण्यात याची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: अमली पदार्थांच्या आहारी गेलेल्या व्यक्तींना केवळ रुग्ण न मानता 'माणूस' म्हणून वागणूक देणे, हे या केंद्राचे मुख्य सूत्र होते. आज मुक्तांगण हे आशियातील सर्वोत्तम व्यसनमुक्ती केंद्रांपैकी एक मानले जाते. येथे हजारो कुटुंबांना व्यसनांच्या विळख्यातून बाहेर काढून त्यांचे पुनर्वसन करण्यात आले आहे.

३. साहित्यिक कारकीर्द आणि शैली डॉ. अवचटांनी साहित्याच्या माध्यमातून समाजातील उपेक्षित घटकांचे प्रश्न मांडले.

रिपोर्टाज शैली: त्यांनी प्रत्यक्ष घटनास्थळी जाऊन, लोकांशी संवाद साधून केलेले लेखनाचे प्रयोग मराठी साहित्यात मैलाचा दगड ठरले.

साधना साप्ताहिक: त्यांनी 'साधना' साप्ताहिकाचे संपादक म्हणूनही काम पाहिले, जिथे त्यांनी अनेक सामाजिक प्रश्नांना वाचा फोडली.

४. ग्रंथसंपदा (पुस्तकांची यादी) डॉ. अनिल अवचट यांनी विविधांगी विषयांवर ३० पेक्षा जास्त पुस्तके लिहिली आहेत:

सामाजिक आणि रिपोर्टाज:

माणसं (विविध क्षेत्रातील माणसांची शब्दचित्रे)

पूर्णिया (बिहारमधील सामाजिक स्थितीचे दर्शन)

कोंडमारा (दलित आणि उपेक्षितांच्या प्रश्नांवर)

धागे आडवे उभे (कापड गिरणी कामगारांच्या जीवनावर)

कार्यरत (सामाजिक संस्थांच्या कार्याचा परिचय)

ललित आणि आत्मपर:

स्वत:विषयी (आत्मवृत्तान्तात्मक)

आप्त (स्नेही आणि मित्रांविषयी)

छंद लागला (स्वतःच्या छंदांविषयी)

संभ्रम * कुतूहलापोटी

बालसाहित्य आणि निसर्ग:

सृष्टीत... गोष्टीत (निसर्गाचे वेध घेणारे पुस्तक)

मस्त मस्त ओरिगामी (कागदकामावर आधारित)

वाघ्या

५. कला आणि छंद लेखनासोबतच डॉ. अवचट हे एक उत्तम चित्रकार, बासरीवादक आणि ओरिगामी (कागदकामाची जपानी कला) कलाकार होते. कागदापासून अत्यंत क्लिष्ट आकार बनवण्यात त्यांचा हातखंडा होता. तसेच लाकूडकामातून त्यांनी अनेक कलाकृती साकारल्या होत्या.

६. पुरस्कार आणि सन्मान साहित्य अकादमी बालसाहित्य पुरस्कार (२०१०): 'सृष्टीत... गोष्टीत' या पुस्तकासाठी.

महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार: अनेक पुस्तकांसाठी बहुमान.

पुण्यभूषण पुरस्कार: पुणे शहराच्या वतीने दिला जाणारा मानाचा पुरस्कार.

डॉ. सत्यनारायण राजगुरु सामाजिक पुरस्कार.

डॉ. अनिल अवचट हे केवळ लेखक नव्हते, तर ते एक 'चालते-बोलते विद्यापीठ' होते, ज्यांनी आयुष्यभर माणुसकीची मूल्ये जपली.