शनिवार वाडा: पेशव्यांच्या वैभवाचा साक्षीदार
पुणे शहराच्या मध्यभागी उभी असलेली ही वास्तू केवळ एक किल्ला नसून मराठा साम्राज्याच्या सुवर्णकाळाचा दस्तावेज आहे. १७३२ मध्ये पहिल्या बाजीराव पेशव्यांनी या वाड्याचे बांधकाम पूर्ण केले आणि तेव्हापासून हा वाडा पेशव्यांचे अधिकृत निवासस्थान बनला.
वास्तूची निर्मिती आणि संरचना
- स्थापना: शनिवार वाड्याची पायाभरणी १० जानेवारी १७३० रोजी (शनिवारी) झाली, म्हणून याचे नाव 'शनिवार वाडा' पडले.
- खर्च: त्याकाळी हा वाडा बांधण्यासाठी साधारण $१६,११०$ रुपये खर्च आला होता.
- दिल्ली दरवाजा: वाड्याचा मुख्य दरवाजा 'दिल्ली दरवाजा' म्हणून ओळखला जातो. हा दरवाजा इतका भव्य आणि भक्कम आहे की त्यावर हत्तीने धडक मारली तरी तो तुटू नये म्हणून त्याला लोखंडी अणकुचीदार मेखा लावल्या आहेत.
वाड्याचे मुख्य आकर्षण: कारंजे आणि महाल
शनिवार वाड्यात अनेक देखणे महाल होते, जे दुर्दैवाने १८२८ च्या मोठ्या आगीत नष्ट झाले. मात्र, आजही त्यांचे अवशेष त्या वैभवाची कल्पना देतात:
- हजारी कारंजे (Thousand Sputters): हे त्या काळातील वास्तुकलेचे एक आश्चर्य होते. कमळाच्या आकाराच्या या कारंज्यातून एकाच वेळी हजारो जलधारा उडत असत.
- गणेश महाल: जिथे पेशवे दरबार भरवत आणि महत्त्वाचे सण साजरे केले जात.
- थोरला वाडा: हा बाजीराव पेशव्यांचा मुख्य निवास विभाग होता.
ऐतिहासिक महत्त्व
शनिवार वाडा हा मराठा साम्राज्यातील महत्त्वाच्या राजकीय निर्णयांचे केंद्र होता. उत्तरेत दिल्लीपर्यंत आणि दक्षिणेत कावेरीपर्यंत मराठ्यांचा जो दबदबा होता, त्याची सूत्रे याच वाड्यातून हलवली जात असत. थोरले बाजीराव, नानासाहेब पेशवे आणि माधवराव पेशवे अशा पराक्रमी पुरुषांच्या वास्तव्याने ही भूमी पावन झाली आहे.
वाड्याशी जोडलेल्या शोकांतिका
वैभवाबरोबरच शनिवार वाड्याने काही भीषण प्रसंगही पाहिले:
- नारायणराव पेशव्यांची हत्या: १७७३ मध्ये सुमेरसिंग गारदीने नारायणराव पेशव्यांची याच वाड्यात हत्या केली. "काका मला वाचवा!" ही त्यांची आर्त हाक आजही या वाड्याच्या भिंतींमध्ये साठलेली आहे असे मानले जाते.
- १८२८ ची आग: हा वाडा सात दिवस जळत होता. या आगीत वाड्याचे सर्व लाकडी कोरीव काम आणि भव्य महाल खाक झाले.
आजचा शनिवार वाडा
आज शनिवार वाडा हे भारतीय पुरातत्व विभागाच्या (ASI) देखरेखीखालील एक प्रमुख पर्यटन स्थळ आहे.
- लाईट अँड साऊंड शो: संध्याकाळी येथे वाड्याचा इतिहास सांगणारा ध्वनी आणि प्रकाश कार्यक्रम होतो.
- सांस्कृतिक वारसा: दरवर्षी अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम वाड्याच्या प्रांगणात आयोजित केले जातात, जे पुण्याच्या सांस्कृतिक चळवळीला जिवंत ठेवतात.
माहिती टीप: शनिवार वाड्याचा दिल्ली दरवाजा नेहमी उत्तर दिशेला (दिल्लीच्या दिशेला) तोंड करून आहे, जे पेशव्यांच्या उत्तर हिंदुस्थानावरील वर्चस्वाचे प्रतीक मानले जाते.
